vasata inat, yaşasın edebiyat
Çocuk Kitaplarında ‘’Zor Konular’’ Neden Gerekli?
Çocuk edebiyatında “zor konular” söz konusu olduğunda yetişkinlerin büyük bir telaşa kapıldığını görüyoruz. Sanki çocuklar yalnızca neşeli, yumuşak ve sorunsuz bir dünyanın içinde yaşıyormuş gibi davranılıyor. Oysa gerçek hayat böyle değil. Çocuklar; korkuyu, kaygıyı, yalnızlığı, dışlanmayı, ayrılığı, adaletsizliği, hatta bazen ölümü bile çok küçük yaşlardan itibaren bir şekilde görüyor, hissediyor ve deneyimliyor. Belki doğrudan yaşamıyorlar ama tanık oluyorlar. Evde duydukları bir konuşmada, okulda yaşadıkları bir olayda, arkadaş ilişkilerinde, televizyonda izlediklerinde ya da yetişkinlerin ruh hâlinde bunları seziyorlar.
Buna rağmen çocuk kitaplarında hâlâ “Aman bu konu ağır olur”, “Çocuk bunu anlamaz”, “Korkmasın”, “Üzülmesin” gibi kaygılar baskın olabiliyor. Elbette hiçbir çocuk kitabı çocuğun ruhunu zorlayacak, onu çaresiz bırakacak bir yerden kurulmak zorunda değil. Ancak çocukları her zorluktan uzak tutmaya çalışmak da onları hayata hazırlamıyor. Çünkü hayat, yalnızca mutlu sonlardan oluşmuyor. Çocuk bunu zaten biliyor. Yetişkinlerin çoğu zaman unuttuğu şey ise şu: Çocuklar gerçeği bilmekten değil, gerçekle baş başa bırakılmaktan korkar.
İşte tam bu noktada edebiyat çok kıymetli bir alan açıyor. Kitaplar, çocukların zor duygularla güvenli bir mesafeden karşılaşmasını sağlıyor. Bir çocuk kitabı; korkuyu gösterebilir ama korkunun içinde ne yapılabileceğini de anlatabilir. Üzüntüyü anlatabilir ama dayanmanın yollarını da gösterebilir. Bir karakter hata yapabilir, öfkelenebilir, yalnız hissedebilir, kaybolabilir, başarısız olabilir… Ama sonra düşünebilir, çözüm arayabilir, yardım isteyebilir, yeniden deneyebilir. Çocuk tam da burada önemli bir şey öğrenir: Zorluklardan kaçmak yerine onların içinde hareket edebilmek.
Belki de çocuk edebiyatının en önemli işlevlerinden biri de bu. Çocuğa “Hayatta hiç kötü şey olmayacak” demek değil; “Kötü hissettiğinde ne yapabilirsin?” sorusunu düşündürmek. Çünkü gerçek dayanıklılık, hiç düşmemek değil; düştüğünde yeniden ayağa kalkabilmektir. Ve bunu çocuklara öğretmenin en güvenli yollarından biri hikâyelerdir.
Bir çocuk düşünelim. Okuduğu hikâyedeki kahraman yeni bir okula başlıyor ve kendini dışlanmış hissediyor. Başka bir hikâyede bir çocuk anne babasının ayrılığıyla baş etmeye çalışıyor. Bir başka karakter kaygısıyla mücadele ediyor ya da çok sevdiği birini kaybediyor. Bunları okuyan çocuk yalnız olmadığını hissediyor. “Demek ki insanlar bazen böyle hissedebiliyor” diyor. Kendi duygusunu isimlendirmeyi öğreniyor. Belki ilk kez korkusunun utanılacak bir şey olmadığını fark ediyor.
Üstelik çocuklar düşündüğümüzden çok daha güçlüdür. Onlar karmaşık duyguları anlayabilirler; yeter ki yaşlarına uygun, dürüst ve umut taşıyan bir dille anlatılsın. Sorun çoğu zaman çocukların anlamayacak olması değil, yetişkinlerin rahatsız olması. Çünkü yetişkinler çocukların üzülmesini istemez. Ama üzülmek de insan olmanın bir parçası değil mi? Çocuk edebiyatı bazen tam da bu yüzden önemli: Çocuğa her duygunun yaşanabileceğini, duyguların konuşulabileceğini ve zor zamanların geçebileceğini hissettirir.
Sürekli mutlu, kusursuz ve pürüzsüz hikâyelerle büyüyen bir çocuk gerçek hayatla karşılaştığında şaşırabilir. Çünkü hikâyelerde hiç korkmayan kahramanlar vardır, ama gerçek hayatta herkes korkar. Hikâyelerde herkes hemen anlaşılır, ama gerçek hayatta insanlar bazen yalnız kalır. Eğer çocuk yalnızca “iyi hissettiren” metinlerle karşılaşırsa, kendi zor duygularını yanlış ya da anormal sanabilir. Oysa edebiyatın gücü biraz da burada ortaya çıkar: “Senin hissettiklerini hisseden başka insanlar da var” diyebilmesinde.
İyi çocuk kitapları çocukları karanlığın içine itmez; onlara karanlıkta bir ışık yakar. Zor konuları anlatırken umudu tamamen yok etmez ama hayatın gerçekliğini de saklamaz. Çocuğu korkutup çaresiz bırakmakla, ona mücadele yolları göstermek arasında büyük bir fark vardır. Nitelikli çocuk edebiyatı tam olarak bu dengeyi kurmaya çalışır.
Belki çocukların ihtiyacı olan şey, hiç zorlanmayan kahramanlar değildir. Belki onların asıl ihtiyacı; korksa da devam eden, hata yapsa da yeniden deneyen, yardım isteyen, çözüm arayan, bazen ağlayan ama vazgeçmeyen kahramanlardır. Çünkü çocuklar yalnızca eğlenmek için değil, dünyayı anlamak için de hikâye okurlar. Ve bazen bir kitap, bir çocuğa “Bu duyguyla baş edebilirim” hissini veren ilk yerdir.
Yayına Hazırlayan: Süheyla Nur Çağlar